Thơ là gì? Đấy là một câu hỏi rất nhiều lời đáp khác nhau.

Từ xa xưa các nhà thơ, các nhà nghiên cứu văn học đã đưa ra vô số những định nghĩa về thơ, và trong tương lai nó còn được tiếp tục định nghĩa; và mỗi người, mỗi thời đều có những quan niệm riêng về thơ. Tôi là một nhà thơ, tất nhiên tôi cũng có câu trả lời riêng của tôi.

Thơ là gì? Trước khi đưa ra câu trả lời, tôi tự kiểm lại vốn sống, vốn hiểu biết về thơ của mình. Từ nhỏ tôi đã nghe rất nhiều lần người ta nhắc tới từ Thơ trong các trường hợp thật khác nhau. Đối với tuổi nhỏ, quãng đời đầu tiên thật hồn nhiên, trong sáng người ta thường dùng những từ như trẻ thơ, tuổi thơ, ngây thơ. Với một chiếc nón đẹp, người ta gọi nó là “chiếc nón bài thơ”. Với một cảnh đẹp, người ta nhận xét “cảnh thật nên thơ”. Với một ước mơ đẹp, một đôi mắt đẹp, người ta dùng từ “thơ mộng”. Đọc một đoạn văn trau chuốt, giàu nhạc điệu, người ta bình phẩm “đoạn văn giàu chất thơ”, vân vân và vân vân. Từ những nhận xét đó, cảm nhận đầu tiên của tôi là thơ đồng nghĩa với vẻ đẹp và sự hồn nhiên. Qua quá trình nghe và xem, tôi phân biệt được thơ, khác với văn xuôi, trước hết là thơ thường có vần, hoặc nếu không có vần thì những nhịp nhấn của nó vẫn rất uyển chuyển, như là có nhạc ở trong mỗi tiết, mỗi câu, tạo nên sự nhịp nhàng quyến rũ của toàn bài. Chính sự luân phiên lặp lại theo những chu kì của ngôn ngữ đã tạo nên nhịp và nhạc của thơ, làm hưng phấn người đọc, tạo ra một khoái cảm mĩ học khác với văn xuôi và các loại hình nghệ thuật khác. Điều đó nói lên rằng bản chất của ngôn ngữ thơ là rất giàu nhạc điệu, nếu ngôn ngữ không có nhạc điệu thì không thể thành thơ được.

Như đã khẳng định, thơ được cấu thành bởi ngôn ngữ thơ. Ngôn ngữ thơ bao gồm những từ ngữ (tức là lời) giàu hình ảnh liên tưởng và có tính ẩn dụ cao, nó thông báo những ý nghĩa tư tưởng và sự rung động của nhà thơ. Đấy là thứ ngôn ngữ hình tượng làm cho các thông báo trở thành đa nghĩa, đúng như quan niệm của người xưa: Thơ là thể hiện của “ý tại ngôn ngoại”, thơ phải được ý ở ngoài lời. Ngô Lôi Pháp đã có một nhận xét thật sâu sắc về ý và lời thơ, ông nói: “Ý nhiều hơn lời, đấy mới thật là thơ hàm súc. Lời nhiều hơn ý thì tuy công phu mấy vẫn là vụng về nhạt nhẽo. Còn như lời hết mà ý cũng hết thì không đáng là người làm thơ vậy!”

Bây giờ thì câu trả lời của tôi cho câu hỏi “Thơ là gì?” đã hiện lên khá rõ ràng: Thơ, đấy là tình cảm hồn nhiên và cao đẹp của con người trước thiên nhiên và cuộc sống mang chứa tư tưởng nhân sinh, được thể hiện bằng ngôn ngữ hình tượng đầy ẩn dụ, đa nghĩa và giàu tính nhạc điệu.

Là nói có vẻ “lí luận” như vậy, chứ thực ra khi làm thơ, tất cả những yếu tố ấy hầu như cùng đồng hiện, tự nhiên như dòng sông chảy về biển cả, như hoa đến thì thời hoa nở và toả ra hương thơm. Nhưng không có những dòng sông giống hệt nhau, không có những loài hoa cùng chung một màu sắc hương thơm, và con người thì muôn người muôn vẻ…nên làm thơ, thưởng thức thơ hay quan niệm về thơ cũng hết sức khác nhau. Chính vì thế mà có vô vàn những câu trả lời hay cho câu hỏi “Thơ là gì?”. Và câu trả lời ngắn nhất lại là câu: “Thơ là…thơ” kể cũng thú vị đấy thôi.