Trong bốn mùa: xuân hạ thu đông, có thể mùa thu là mùa gợi nhiều thi hứng để rồi các nhà thơ từ cổ chí kim thả sức vẫy vùng ngụp lặn . Và rồi cho ra đời những vần thơ băng vượt không gian mà đi , xuyên suốt thời gian mà sống . Nguyễn Khuyến có chùm thơ thu , Xuân Diệu có Đây mùa thu tới , Lưu Trọng Lư có Tiếng thu… , Hữu Thỉnh cũng góp vào cánh đồng thơ thu một khoảnh khắc chớm thu nhẹ nhàng , êm diệu làm say lòng người .      

      Mùa thu quả nhiên là mùa nhạy cảm nhất , con người và tạo vật hết thảy đều rạo rực thiết tha . Tuy nhiên cái thời điểm mà sự nhạy cảm nhất của hồn tạo vật , hồn người vẫn là thời khắc giao mùa – chớm thu ! Hữu Thỉnh cũng bắt được những giao chuyển âm thầm mà rạo rực của tạo vật ấy:

                              ” Bổng nhận ra hương ổi .                        

                                           Phả vào trong gió se .                        

                                          Sương chùng chình qua ngõ .                        

                                             Hình như thu đẫ về”.     

             Đọc khổ thơ ta như hình dung được nhà thơ đang dao chơi đâu đó trên quê hương miền Bắc của mình trong khoảnh khắc chớm thu . Mùi hương ổi như tỏa lan đâu đây ngan ngát , thơm mồng . Hương ổi – một mùi hương dịu chỉ phả nhẹ và lan tỏa dịu dàng thế nhưng nhà thơ vẫn nắm bắt được với tất cả sự rạo rực tha thiết của một tâm hồn yêu thiên nhiên đến chấy bỏng ?.Dịu nhẹ là thế ! nhưng với Hữu Thỉnh thứ mùi hương mồng nàn ấy lại “phả vào trong gió se”. Nghĩa là hương ấy , mùi ấy không dừng lại ở một nơi nào, một góc trời nào, mà như lan tỏa, như giăng mắc khắp nơi, như thấm đẫm vào tận hồn người !.

      Còn những làn gió se lành lạnh của thu không giống với cái gió tê tái của mùa đông hay cái mát rượi của những cơn gió nồm mùa hạ . Nó chỉ khiến ta hơi co lại một chút và để rồi thảnh thơi đón nhận cả một luồng khí thu mát dịu trong lònh . Vậy đấy, thu đến bất ngờ mà như đợi từ lâu lắm.

      Thu sang mang theo hơi thở của đất trời, mang theo cả cái dáng thu mơ màng mờ ảo “Sương chùng chình qua ngõ / hình như thu đã về”. Sương thu cũng có nét đặc biệt riêng của nó, không tan nhanh như sương mùa hạ, cũng chẳng dày đặc như sương mùa đông, quánh cục như sương mùa xuân mà sương thu như những làn khói mong manh vờn nhẹ, giăng mắc khắp nơi. Đặc biệt sương không vô cảm, không thờ ơ mà như mang nặng hồn người. Sương chùng chình không muốn sang thu hay con người nấn ná, chần chờ …không muốn bước qua ngưỡng cửa cuộc đời mà tạo hóa ban tặng?. Sương thu đã làm cho Hữu Thỉnh và bao người ngơ ngẩn     “Hình như thu đẫ về”!.   

           Sang khổ hai của bài thơ giọng thơ nhanh hơn, gấp hơn như hơi thở mùa thu đã bắt đầu đập mạnh :          

                                     “Sông được lúc dềnh dàng .                           

                                     Chim bắt đầu vội vã .                          

                                    Có đám mây mùa hạ .                           

                                    Vắt nửa mình sang thu”.     

              Con sông đâng đầy nước nhưng không chịu chảy, chỉ  đềnh dàng , tươi mát, chậm chạp, không hối hả như cố tình đợi nước thu về ?. Trái ngược với nước sông là đàn chim, chúng lại hốí hả bay về tận phương Nam để tránh cái rét mùa thu dù dịu nhẹ ! Hữu Thỉnh quả thật thâm thúy khi cho dòng sông “được lúc” gắn với cái thói “dềnh dàng” chậm chạp ? Đó phải chăng là cách sống của của con người khi mùa hạ thì hăng hái xông pha là thế mà khi vào thu tự cho phép mình được nghỉ ngơi, được thư giãn ?. Còn đàn chim thì lại “bất đầu vội vã” đâu có phải đơn thuần nói về đàn chim cùng đưa nhau về phương Nam tránh rét ! Đó phải chăng là những con người xu thời, nịnh thế nào đó gặp thời đã sống gấp hơn, hưởng thụ nhiều hơn ? .

       Thì ra, với Hữu Thỉnh, Sang thu đâu chỉ là phút nhón gót tuyệt diệu của đất trời mà bài thơ còn là chuyện “nhân tình thề thái”. Bảng lảng xung quanh bài thơ là cái bóng đời, bòng  người ? .Đọc và suy ngẫm ta mới thấy hết được ý tứ sâu xa ấy : Sương chùng chình qua ngõ thật đễ ưa, dễ mến còn sông đềnh dàng là khó ưa, là đáng trách?.       

       Từ cái nhìn vườn ngõ , từ cái nhìn gần hơn, thấp hơn Hữu Thỉnh phóng tầm nhìn ra xa, cao vời xợi tận trời xanh để rồi thơ ca Việt Nam có một hình ảnh thơ đi cùng năm tháng! “Có đấm mây mùa hạ / Vắt nữa mình sang thu”. Bầu trời lúc vào thu như có một sợi đây vô hình chia ra làm hai nửa. Một nửa của mùa hạ còn nửa kia là của mùa thu. Đám mây thu như một dãi lụa mền mại, duyên dáng “vắt” ngang hai nửa trời thu ấy. Cách “vắt nửa mình” kia sao mà thi vị, đáng yêu đến thề !. Đám mây vốn của mùa hạ đang mãi mê lấn sang thu. Sợi đây vô hình giăng giữa thinh không, khiến đám mây yêu kiều và đỏng đảnh kia có dịp vắt nửa mình qua đó mà khoe sắc phô duyên ! Có mà như không, thật mà lại như ảo !.       

            Sang thu âm thầm lặng lẽ mà không lặng lẽ chút nào?. Vì sang thu không còn là chuyện thiên nhiên, chuyện tao vật mà trở thành chuyện đời, chuyện người :                                     “Vẫn còn bao nhiêu nắng .                            

                                         Đã vơi dần cơn mưa .                            

                                                     Sấm cũng bớt bất ngờ .                             

                                                      Trên hàng cây đứng tuổi”.       

              Đất trời đã sang thu những vẫn còn đó cái nắng oai nồng của mùa hạ, còn những cơn mưa ào ào chợt đến, chợt đi thì đã vơi dần, nhường chỗ cho không khí dịu nhẹ vì những cơn mưa mát rượi trong lành của mùa thu. Mùa thu đến những tiếng sấm của trời đất không còn mạnh nữa nên hàng cây đứng tuổi kia cũng bớt bất ngờ. “Hàng cây đứng tuổi” đâu chỉ đơn thuần nói về cây!. Cây là bề nổi dấu người vào cây là bề sâu : những con người từng trãi, những con người được tôi luyện sẽ vững bền không còn bất ngờ trước mọi biến động của cuộc sống đời thường ?.  

        Bước sang thu hàng cây trẻ ngày nào giờ đã đứng tuổi. Sự từng trãi đã giúp cây trưởng thành, đủ vững chãi để đổi mặt với phong ba bão tố, đối mặt với mọi cú giáng của cuộc đời.         

           Cả đoạn thơ dày đặt lớp từ đong đếm: còn, vơi, bớt. Cho ta chiêm nghiệm về một lẽ đời trong hai chiều biến đổi trái ngược nhau của nó. Cuộc sống vốn phong phú, thế nhưng nó đa sự vô cùng, còn đời người lai đa đoan. Vì vậy để cuộc sống được viên mãn, được tròn đầy khi thấy “hết” ta phải làm sao cho “còn”, thấy “vơi” ta phải cho vào để “đầy” đặn, nếu “bớt” ra một chút  ta cần phải “thêm”  cho tròn trịa, tràn đầy!.

     Vâng, tuy đã sang thu nhưng lòng vẫn còn bao nhiêu nắng. Bước sang thu rồi mọi tủi sầu yếu đuối, bao cơn mưa thở than nay cũng đã vơi dần. Bước sang thu là quy luật của tạo hóa hãy đón nhận nó với tấm long biết ơn, trân trọng, có vậy cuộc sống được thảnh thơi, vui vẻ hơn nhiều? .      

               Đã từ lâu và tận đến bây giờ hương ổi thơm lừng của thi phẩm đã phả vào tâm hồn của nhiều thề hệ học trò, để rồi những tâm hồn ấy mang tới bao nẻo thu, đến cả những miền chưa có mùa thu nửa .