Tình cờ đọc trên “thivien.net”, câu thứ ba trong bài “áo đỏ” của nhà thơ Vũ Quần Phương có viết: “em đi lửa cháy trong bao mắt”, khiến tôi phân vân nhớ đến câu trong nguyên tác: “em đi thắp lửa trong bao mắt”. Cùng là lửa nhưng “lửa cháy” và “thắp lửa” lại cho chúng ta hai cách hiểu khác nhau. Sự khác nhau ấy, là do động từ “cháy” và động từ “thắp” không nằm trong một trường nghĩa; mà “cháy” hay “thắp” được coi là “nhãn tự” của bài thơ. Cho nên, việc xác định ý nghĩa biểu cảm của nó đối với toàn bài là rất cần thiết; nguyên nhân làm cho bài thơ hay hoặc dở cũng xuất phát từ đó.
Trong “ Cuộc chia ly màu đỏ” của Nguyễn Mỹ viết năm 1964 có câu:
“Chiếc áo đỏ rực như than lửa
Cháy không nguôi trước cảnh chia ly”
Ngay từ đầu bài thơ, Nguyễn Mỹ đã khẳng định “đó là cuộc chia ly chói ngời sắc đỏ”. Bởi người đưa tiễn là một cô gái mặc “áo đỏ”, tiễn đưa chồng trong nắng “rạng đông với màu hồng ngọc”, giữa tiết mùa “thu, bỗng nắng vàng lên rực rỡ”. Cả người đi và người ở lại đều ý thức được rằng “khi tổ quốc cần, họ biết sống xa nhau” và họ tin “ngày mai sẽ là ngày sum họp”. Cho nên, cuộc chia ly ấy dầu có nước mắt cũng chỉ là “những giọt long lanh nóng bỏng sáng ngời”. Chẳng có gì để buồn! Bởi trong họ đang “cháy” lên một tình yêu, đang “cháy” lên một lý tưởng thiêng liêng, cao đẹp vì tổ quốc; hòa chung với chất xúc tác của màu “áo đỏ” - biểu tượng của niềm tin, của may mắn, của chiến thắng. Tất cả cộng hưởng cùng nắng thu đang “vàng lên rực rỡ” làm nên một cuộc chia ly màu đỏ “rực như than lửa”, “cháy mãi không nguôi”. Cho nên, từ “cháy” trong bài thơ này mới thật đắt giá. Tình yêu – lý tưởng - thiên nhiên - lòng người cùng thăng hoa mà “cháy” lên cho một niềm tin hòa bình, hạng phúc trong tương lai; thiêu “cháy” đi những giọt nước mắt bi lụy, yếu đuối của lòng người, để đến cuối bài thơ Nguyễn Mỹ phải ngộ nhận lại “ như không hề có cuộc chia ly”.
Ấy vậy, từ “cháy” đó mà đặt trong bài “Áo đỏ”, cụ thể trong câu “em đi lửa cháy trong bao mắt” có vẻ khiên cưỡng, dư thừa, thiếu tế nhị. Trong một bài thơ chỉ vỏn vẹn 28 chữ, mỗi chữ đều là vàng, đều mang một ý nghĩa then chốt và góp phần liên kết chặt chẽ với toàn bài; nên việc dư thừa một chữ sẽ là lãng phí và phá đi khối liên kết chung cả bài. Tuy nhiên, cũng có sự ngoại lệ như từ “ dữ” và “cộng” trong hai câu thơ của Vương Bột là hữu ý, là hay:
“ Lạc hà dữ cô lộ tề phi
Thu thủy cộng trường thiên nhất sắc”
Xét thấy, từ “cháy” đặt trong câu thứ ba của bài “áo đỏ” là dư thừa, không mang lại giá trị nghệ thuật cao. Đã là “lửa” tất yếu phải “cháy”, không “cháy” sao thành “lửa”. Và dĩ nhiên, Vũ Quần Phương cũng không muốn lặp lại lối mòn của Nguyễn Mỹ. Cho nên, “em đi lửa cháy trong bao mắt” là bản sao dị bản của “em đi thắp lửa trong bao mắt”. Cả bài thơ, Vũ Quần Phương không dùng một từ nào đặc tả vẻ đẹp của cô gái nhưng bạn đọc vẫn có thể thấy được vẻ đẹp thiên phú đó qua ý nghĩa câu chữ và đặc biệt qua cụm từ “thắp lửa”. Màu xanh của cây, màu hồng của áo phối kết với màu nắng như “ánh” lên một hợp màu dịu dàng, tươi mát. Đó phải chăng là vẻ đẹp của cô gái? Vẻ đẹp ấy khiến mỗi bước em đi như “thắp lửa trong bao mắt”. “Lửa cháy” rồi sẽ tàn nhưng “thắp lửa” sẽ duy trì được mãi ngọn lửa đó cũng như vẻ đẹp của cô gái khó mà lụi tàn trong mắt bao người. “Lửa cháy” cuồng nhiệt quá, không hợp với vẻ đẹp khả ái, dịu dàng của em; “thắp lửa” mới gần gũi, tế nhị, vẻ đẹp không còn kiêu sa, trái lại rất thân thương, trìu mến. Cho nên, nhân vật “anh” si tình mới “đứng thành tro”, nhen nhóm ngọn lửa em “thắp” mà đơn phương chết lặng. Đến đây cán cân thẩm mỹ đã nghiêng về “thắp lửa” hay nói cách khác, giá trị biểu cảm của từ “thắp” đã vượt xa hơn từ “cháy” rất nhiều lần. Việc lựa chọn từ “thắp” thể hiện sự tỉnh táo của tác giả.
Văn chương là cái lý không cùng. Mỗi người sẽ có cách cảm, cách hiểu khác nhau về bài thơ. Bài viết trên đây mang tính chủ quan của người viết, nhằm đối sánh đôi điều về bài thơ “áo đỏ” trong nguyên tác với bài “áo đỏ” trên “thivien.net”.
(ĐỖ VĂN DUYÊN)
Các ý kiến mới nhất